Softkoralen, LPS of SPS: welk koraal past bij jouw zeeaquarium?

Een rifaquarium begint voor veel mensen met dezelfde vraag: welke koralen wil ik houden? Wie voor het eerst naar een goed gevuld zeeaquarium kijkt, ziet vooral kleur, beweging en allerlei bijzondere vormen. Toch zijn lang niet alle koralen even gemakkelijk te houden.

Koralen worden binnen de aquariumhobby grofweg verdeeld in drie groepen: softkoralen, LPS en SPS. Iedere groep heeft zijn eigen eigenschappen en stelt andere eisen aan onder andere verlichting, stroming, waterwaarden en stabiliteit.

Vooral bij een nieuw aquarium is het belangrijk om niet alleen te kijken naar welk koraal je het mooiste vindt. Het koraal moet ook passen bij de leeftijd en stabiliteit van je aquarium én bij de hoeveelheid tijd die je aan onderhoud en controle wilt besteden.

In dit artikel leggen we de verschillen uit en kijken we welke koralen geschikt zijn voor beginners en wanneer je de stap naar moeilijkere soorten kunt maken.

De drie belangrijkste groepen koralen

Hoewel er biologisch gezien veel meer onderscheid gemaakt kan worden, is de verdeling in softkoralen, LPS en SPS binnen de aquariumhobby bijzonder praktisch.

Softkoralen

Softkoralen, oftewel zachte koralen, hebben geen hard kalkskelet zoals LPS- en SPS-koralen. Hierdoor bewegen veel soorten prachtig mee met de stroming van het aquarium.

Bekende voorbeelden zijn onder andere:

• Zoanthus

• Sarcophyton

• Sinularia

• Xenia

• Clavularia

• Discosoma

• Rhodactis

Softkoralen worden vaak gezien als de beste keuze voor beginnende zeeaquarianen. Dat betekent overigens niet dat ze saai zijn. Vooral Zoanthus en verschillende soorten mushroom-koralen zijn verkrijgbaar in spectaculaire kleuren.

Het grote voordeel is dat veel softkoralen relatief tolerant zijn voor kleine schommelingen in de waterwaarden. Waar een gevoelig SPS-koraal snel kan reageren op een plotselinge verandering, kunnen veel softkoralen daar beter mee omgaan.

Ze hebben bovendien meestal geen extreem krachtige verlichting nodig.

Dat maakt softkoralen interessant voor een nieuw aquarium dat biologisch wel goed draait, maar waarin de waterchemie nog niet maandenlang volledig stabiel is.

LPS-koralen

LPS staat voor Large Polyp Stony. Dit zijn steenkoralen met relatief grote, vaak vlezige poliepen.

Populaire voorbeelden zijn:

• Euphyllia

• Duncanopsammia

• Caulastrea

• Micromussa

• Trachyphyllia

• Lobophyllia

• Goniopora

• Catalaphyllia

LPS vormt voor veel aquarianen de ideale middenweg tussen softkoralen en SPS.

Ze hebben een kalkskelet, waardoor de beschikbaarheid van onder andere calcium en carbonaat belangrijker wordt. Tegelijkertijd zijn veel LPS-soorten minder veeleisend dan SPS.

Een gezonde Euphyllia kan bijvoorbeeld uitgroeien tot een indrukwekkende kolonie waarvan de lange tentakels continu met de stroming meebewegen.

LPS-koralen zijn bovendien verkrijgbaar in bijzonder felle kleuren. Groen, goud, paars, blauw, oranje en combinaties daarvan komen regelmatig voor.

Dat maakt een LPS-rif visueel totaal anders dan een aquarium dat voornamelijk uit SPS bestaat.

Maar eenvoudig betekent niet onderhoudsvrij.

Zodra je steeds meer steenkoralen toevoegt, neemt het verbruik van belangrijke elementen toe. Vooral KH, calcium en magnesium verdienen dan aandacht.

SPS-koralen

SPS staat voor Small Polyp Stony. Deze koralen hebben kleine poliepen en bouwen harde kalkskeletten waarmee uiteindelijk grote vertakte of plaatvormige kolonies kunnen ontstaan.

Bekende SPS zijn bijvoorbeeld:

• Acropora

• Montipora

• Stylophora

• Seriatopora

• Pocillopora

Vooral Acropora is voor veel ervaren rifhouders een van de interessantste groepen koralen.

Een gezond SPS-aquarium kan spectaculair zijn. Onder goede verlichting kunnen koralen intens blauwe, paarse, roze, groene en gele kleuren ontwikkelen.

Daar staat tegenover dat SPS aanzienlijk minder vergevingsgezind kan zijn.

Het probleem is vaak niet eens dat een bepaalde waterwaarde exact op één specifiek getal moet staan. Stabiliteit is minstens zo belangrijk.

Een aquarium waarin de KH bijvoorbeeld iedere paar dagen sterk verandert, kan voor SPS problematisch zijn, zelfs wanneer de gemiddelde waarde op papier prima lijkt.

Waarom stabiliteit zo belangrijk is

Een zeeaquarium is een klein ecosysteem. Vanaf het moment dat je het aquarium opstart, begint een biologisch proces dat zich nog lange tijd blijft ontwikkelen.

Bacteriën vestigen zich, voedingsstoffen veranderen, algen komen en gaan en het verbruik van elementen neemt toe naarmate er meer organismen worden toegevoegd.

Een aquarium dat zes weken draait, kan daarom technisch gezien prima waterwaarden hebben en tóch nog lang niet zo stabiel zijn als een aquarium dat al een jaar draait.

Dat verschil is belangrijk.

Veel beginnende aquarianen kijken vooral naar een momentopname:

Mijn KH, nitraat en fosfaat zijn goed, dus mijn aquarium is klaar voor SPS.

Maar één goede meting zegt weinig over stabiliteit.

Veel interessanter is de vraag of dezelfde waarden volgende week, volgende maand en over twee maanden nog steeds binnen ongeveer hetzelfde bereik liggen.

Begin bij je aquarium, niet bij het mooiste koraal

Het is verleidelijk om in een winkel of webshop direct het mooiste koraal uit te zoeken.

Toch kun je beter andersom denken.

Kijk eerst naar je aquarium:

Hoe oud is het systeem? Hoe stabiel zijn de waterwaarden? Welke verlichting gebruik je? Hoeveel stroming heb je? Hoe vaak meet je? Kun je het verbruik van KH en calcium betrouwbaar aanvullen?

Pas daarna kies je koralen die daarbij passen.

In een relatief jong aquarium is het vaak verstandiger om rustig te beginnen met enkele robuuste softkoralen en eventueel geschikte LPS.

Daarmee leer je tegelijkertijd je aquarium kennen.

Je ontdekt bijvoorbeeld hoeveel nitraat en fosfaat je systeem produceert, hoe snel KH wordt verbruikt en hoe koralen reageren wanneer je verlichting of stroming verandert.

Die ervaring is uiteindelijk waardevoller dan simpelweg een lijst met 'perfecte' waterwaarden volgen.

Waterwaarden voor een gezond rif

Koralen zijn afhankelijk van stabiele omstandigheden. Welke waarden ideaal zijn, hangt enigszins af van het soort aquarium en de koralen die je houdt.

Belangrijke parameters zijn onder andere:

Temperatuur
Een stabiele temperatuur rond 24–26 °C wordt veel toegepast.

Zoutgehalte
Een soortelijk gewicht rond 1.025–1.026, overeenkomend met ongeveer 35 ppt, is gebruikelijk voor een rifaquarium.

KH / alkaliniteit
KH speelt een belangrijke rol bij de groei van steenkoralen. Vooral plotselinge veranderingen moeten worden voorkomen.

Calcium
Steenkoralen gebruiken calcium voor de opbouw van hun skelet.

Magnesium
Magnesium speelt onder andere een belangrijke rol in de balans tussen calcium en alkaliniteit.

Nitraat en fosfaat
Deze worden soms ten onrechte gezien als stoffen die volledig uit een rif moeten verdwijnen. Koralen hebben voedingsstoffen nodig. Extreem lage of onmeetbare waarden zijn daarom niet automatisch beter.

Het doel is niet om ieder getal obsessief exact gelijk te houden. Het gaat vooral om een voorspelbaar en stabiel systeem zonder grote uitschieters.

Verlichting: meer vermogen is niet automatisch beter

Koralen leven samen met fotosynthetische organismen die energie uit licht halen. Goede verlichting is daarom essentieel.

Maar meer licht betekent niet automatisch meer groei.

Een softkoraal dat gewend is aan relatief weinig licht kan beschadigd raken wanneer het plotseling direct onder een krachtige riflamp wordt geplaatst.

SPS-koralen vragen doorgaans meer licht dan veel softkoralen en LPS, maar ook binnen iedere groep bestaan grote verschillen.

Daarom wordt in de rifhobby vaak gekeken naar PAR: Photosynthetically Active Radiation.

PAR geeft een bruikbare indicatie van de hoeveelheid licht die op een bepaalde plaats in het aquarium beschikbaar is.

Dat is veel nauwkeuriger dan simpelweg zeggen dat een koraal 'bovenin' of 'onderin' moet staan.

De aquascape, diepte van het aquarium, instellingen van de verlichting en zelfs schaduwen van andere koralen hebben namelijk allemaal invloed op de hoeveelheid licht.

Stroming is minstens zo belangrijk

Naast verlichting hebben koralen stroming nodig.

Stroming zorgt ervoor dat voedingsstoffen en gassen worden aangevoerd en afvalstoffen worden afgevoerd.

Maar opnieuw geldt: harder is niet altijd beter.

Veel LPS-koralen houden bijvoorbeeld van een wisselende, indirecte stroming waarbij de poliepen rustig bewegen.

Een Euphyllia waarvan de poliepen voortdurend één kant op worden geblazen, krijgt waarschijnlijk te veel directe stroming.

SPS-koralen kunnen doorgaans veel sterkere stroming verdragen en hebben die vaak ook nodig. In dichtbegroeide SPS-aquaria worden daarom meerdere stromingspompen gebruikt om te voorkomen dat er plekken ontstaan waar nauwelijks water beweegt.

Het ideaal is meestal geen harde constante waterstraal, maar brede, turbulente en afwisselende stroming.

Nieuwe koralen acclimatiseren

Een nieuw koraal komt vrijwel altijd uit andere omstandigheden.

De verlichting bij de winkel of kweker kan anders zijn. Het zoutgehalte kan afwijken. Ook temperatuur, voedingsstoffen en stroming kunnen verschillen.

Zet een nieuw koraal daarom niet automatisch direct op zijn definitieve plaats.

Vooral lichtacclimatisatie is belangrijk.

Wanneer een koraal afkomstig is uit een systeem met relatief weinig licht en direct onder krachtige verlichting wordt geplaatst, kan het verbleken of beschadigd raken.

Je kunt een nieuw koraal daarom tijdelijk lager plaatsen en het gedurende een aantal dagen of weken geleidelijk naar de gewenste positie verplaatsen.

Veel moderne rifverlichting beschikt daarnaast over een acclimatisatiemodus waarmee de lichtintensiteit tijdelijk wordt verminderd en langzaam wordt opgebouwd.

Geef koralen voldoende ruimte

Een kleine frag lijkt misschien onschuldig.

Maar vergeet niet dat je hem koopt met de bedoeling dat hij groeit.

Een koraal van vijf centimeter kan uiteindelijk een kolonie van tientallen centimeters worden.

Daarnaast kunnen koralen behoorlijk agressief zijn tegenover hun buren.

Vooral verschillende LPS-soorten kunnen 's nachts lange sweeper-tentakels uitsteken waarmee ze concurrerende koralen beschadigen.

Twee koralen die overdag voldoende afstand lijken te hebben, kunnen elkaar 's nachts dus alsnog bereiken.

Plan je aquascape daarom niet voor hoe het aquarium er vandaag uitziet, maar voor hoe het er over één of twee jaar uit kan zien.

Pas op met snelgroeiende softkoralen

Softkoralen zijn gemakkelijk, maar dat heeft soms een keerzijde.

Soorten zoals Xenia, sommige mushrooms en bepaalde poliepkoralen kunnen zich onder goede omstandigheden zeer snel verspreiden.

Dat is in het begin leuk: eindelijk groeit er iets hard.

Een jaar later kan hetzelfde koraal een groot gedeelte van je steen hebben overgenomen.

Bij snelgroeiende soorten kun je daarom overwegen ze op een losstaande steen te plaatsen. Zo voorkom je dat ze eenvoudig naar de rest van de aquascape doorgroeien.

Hetzelfde principe wordt vaak toegepast bij sterk uitbreidende Zoanthus-kolonies.

Wanneer kun je beginnen met SPS?

Er bestaat geen magisch aantal maanden waarna een aquarium ineens geschikt is voor SPS.

Een aquarium van zes maanden kan onder ervaren beheer stabieler zijn dan een aquarium van twee jaar waarin voortdurend grote veranderingen plaatsvinden.

Kijk daarom naar het gedrag van het systeem.

Blijft je zoutgehalte stabiel? Is je temperatuur onder controle? Weet je hoeveel KH dagelijks wordt verbruikt? Zijn nitraat en fosfaat voorspelbaar? Groeien je bestaande LPS-koralen goed? Heb je geen voortdurende algen- of bacterieproblemen?

Wanneer je dit gedurende langere tijd onder controle hebt, kun je voorzichtig experimenteren met een eerste SPS.

Begin niet direct met een kostbare Acropora-kolonie.

Een robuustere Montipora of Stylophora kan bijvoorbeeld een logischer eerste stap zijn.

Plaats één of enkele koralen en kijk gedurende meerdere weken hoe ze reageren.

Goede poliepexpansie, behoud van kleur en zichtbare groei zijn veel betere signalen dan alleen een testresultaat.

Meer koralen betekent meer verbruik

Dit punt wordt vaak onderschat.

Wanneer je begint met drie kleine steenkoraalfrags is het verbruik van calcium en KH waarschijnlijk gering.

Maar die frags groeien.

Vervolgens koop je er nog vijf.

En daarna nog tien.

Op een gegeven moment kan het dagelijkse verbruik zo groot worden dat een wekelijkse waterwissel niet meer voldoende is om alles stabiel te houden.

Dat is het moment waarop veel aquarianen overstappen op automatische dosering.

Met een doseerpomp kunnen bijvoorbeeld alkaliniteit, calcium en andere benodigde elementen dagelijks in kleine hoeveelheden worden toegevoegd.

Bij grotere en zwaar bezette SPS-systemen kan het verbruik uiteindelijk enorm zijn.

Daarom groeit de techniek vaak mee met het rif.

Verander niet te veel tegelijk

Een van de belangrijkste lessen bij het houden van koralen is verrassend eenvoudig:

geduld.

Wanneer een koraal minder mooi staat, is de eerste reactie vaak om direct iets te veranderen.

Meer licht. Minder licht. Meer stroming. Andere voeding. Extra sporenelementen. Een grote waterwissel.

Als je vijf dingen tegelijk verandert, weet je vervolgens niet welke verandering effect heeft gehad.

Nog belangrijker: het aquarium krijgt geen tijd om een nieuw evenwicht te vinden.

Voer daarom veranderingen gecontroleerd en geleidelijk uit.

Meet, observeer en geef het systeem tijd.

Soft, LPS of SPS: wat moet je kiezen?

Er bestaat geen categorie die automatisch 'beter' is.

Een volledig softkoraalaquarium kan minstens zo indrukwekkend zijn als een high-end SPS-rif.

Het verschil zit vooral in de uitstraling en de hoeveelheid controle die nodig is.

Softkoralen zijn interessant wanneer je een levendig aquarium wilt met veel beweging en relatief eenvoudige verzorging.

LPS zijn aantrekkelijk wanneer je grote, kleurrijke poliepen wilt en bereid bent de waterchemie wat nauwkeuriger te volgen.

SPS zijn interessant wanneer je maximale controle over je aquarium wilt en plezier haalt uit het optimaliseren van licht, stroming, voedingsstoffen en waterchemie.

En natuurlijk hoef je helemaal niet te kiezen.

Veel aquarianen houden een mixed reef, waarin softkoralen, LPS en SPS gecombineerd worden. Daarbij is vooral de indeling van het aquarium belangrijk, zodat iedere soort een plek krijgt met passende verlichting en stroming.

Bouw je rif stap voor stap op

Een succesvol rif ontstaat niet in een weekend.

Begin met een goede biologische basis en voeg vervolgens langzaam dieren toe. Kijk hoe het systeem reageert voordat je de volgende stap zet.

Begin bijvoorbeeld met enkele sterke softkoralen. Voeg daarna geschikte LPS toe. Leer hoe het verbruik van je aquarium verandert en zorg dat je waterwaarden stabiel blijven.

Wanneer het aquarium gedurende langere tijd voorspelbaar draait, kun je de stap naar SPS maken als dat bij jouw wensen past.

Uiteindelijk is het mooiste rif niet noodzakelijk het aquarium met de duurste apparatuur of zeldzaamste koralen.

Het is een aquarium waarin de dieren gezond groeien en waarin de eigenaar precies begrijpt hoe zijn eigen systeem reageert.

Stabiliteit, geduld en observeren zijn daarbij belangrijker dan het najagen van perfecte cijfers.