Algen de baas: oorzaken herkennen en natuurlijk aanpakken

Vrijwel iedere aquariaan krijgt er vroeg of laat mee te maken: algen.

Een groene waas op het glas, lange draden tussen de planten, bruine aanslag op de bodem of donkere plukken op langzaam groeiende bladeren. Zeker wanneer je net een aquarium hebt ingericht, kan het behoorlijk frustrerend zijn.

Toch betekenen algen niet automatisch dat je aquarium slecht onderhouden wordt.

Een kleine hoeveelheid alg hoort zelfs bij een gezond aquarium. In de natuur vind je tenslotte ook nergens een volledig steriele rivier, vijver of beek. Problemen ontstaan vooral wanneer één soort alg zich zo sterk uitbreidt dat planten, decoratie en ruiten binnen korte tijd worden overwoekerd.

Het belangrijkste is dan om niet alleen de zichtbare algen te verwijderen.

Algen zijn meestal een signaal dat er ergens in het aquarium een onbalans bestaat.

Licht, planten, voedingsstoffen, CO₂, vissen, voeren, filtratie en onderhoud beïnvloeden elkaar allemaal. Wanneer één onderdeel uit balans raakt, kunnen algen daarvan profiteren.

De beste aanpak begint daarom met één vraag:

Waarom groeit deze alg hier zo goed?

Zijn algen altijd slecht?

Nee.

Algen zijn eenvoudige organismen die, net als aquariumplanten, licht en voedingsstoffen gebruiken om te groeien.

Een dun laagje alg op een steen of stuk hout is biologisch gezien heel normaal. Het vormt zelfs voedsel voor verschillende vissen, garnalen, slakken en micro-organismen.

Een aquarium hoeft daarom niet volledig algvrij te zijn.

Sterker nog: een aquarium waarin werkelijk nergens een spoor van alg of andere aangroei aanwezig is, is niet automatisch gezonder dan een aquarium waarin hier en daar wat groene aanslag groeit.

Het doel is controle, niet steriliteit.

Wanneer je iedere week het glas moet schoonmaken is dat meestal geen probleem. Wanneer planten binnen enkele dagen volledig onder de alg verdwijnen, is het verstandig om naar de oorzaak te zoeken.

Waarom ontstaan algen?

Planten en algen concurreren voor een groot deel om dezelfde middelen.

Ze hebben onder andere licht en voedingsstoffen nodig. Aquariumplanten hebben daarnaast voldoende koolstof nodig, bijvoorbeeld uit CO₂.

Wanneer planten gezond en krachtig groeien, nemen ze veel beschikbare voedingsstoffen op.

Wanneer de plantengroei stagneert terwijl er veel licht beschikbaar blijft, ontstaat een situatie waarin algen gemakkelijker kunnen profiteren.

Dat betekent overigens niet dat je simpelweg zoveel mogelijk plantenvoeding moet verwijderen.

Zowel een overschot als een tekort kan problemen veroorzaken.

Het gaat uiteindelijk om de balans tussen:

• verlichting;

• beschikbare voedingsstoffen;

• CO₂ en koolstofvoorziening;

• hoeveelheid en type planten;

• visbezetting;

• hoeveelheid voer;

• filtratie en stroming;

• onderhoud;

• stabiliteit van het aquarium.

Daarom bestaat er helaas geen universeel anti-algenrecept.

Oorzaak 1: te veel licht

Verlichting is een van de eerste zaken om te controleren bij een algenprobleem.

Moderne LED-verlichting kan behoorlijk krachtig zijn. Dat is uitstekend wanneer je een zwaar beplant aquarium hebt waarvan de planten voldoende voedingsstoffen en CO₂ krijgen.

Maar een aquarium met enkele langzaam groeiende planten heeft diezelfde hoeveelheid licht misschien helemaal niet nodig.

Meer licht betekent namelijk ook dat planten sneller moeten kunnen groeien om ervan te profiteren.

Ontbreekt vervolgens iets anders, dan kunnen algen een kans krijgen.

Hoe lang moet aquariumverlichting aanstaan?

Voor veel normale gezelschapsaquaria is een belichtingsduur van ongeveer 6 tot 8 uur per dag een prima uitgangspunt.

Dat is geen absolute regel.

Een goed ingedraaid, zwaar beplant aquarium kan een andere behoefte hebben dan een pas ingericht aquarium.

Heb je veel last van algen en staat de verlichting bijvoorbeeld 10 tot 12 uur per dag aan? Dan is het verstandig om de belichtingsduur geleidelijk terug te brengen.

Gebruik hiervoor een timer.

Consistentie is belangrijker dan iedere dag handmatig proberen te onthouden wanneer de lamp aan en uit moet.

Direct zonlicht

Ook de plaats van het aquarium speelt een rol.

Wanneer gedurende een deel van de dag direct zonlicht op het aquarium valt, kan de totale hoeveelheid licht veel hoger zijn dan je denkt.

Je aquariumlamp staat misschien maar zeven uur aan, maar wanneer het aquarium daarnaast iedere ochtend drie uur vol in de zon staat, krijgen algen veel meer licht.

Let daarom vooral bij aquaria in de buurt van ramen op direct zonlicht.

Dat betekent niet dat een aquarium absoluut nooit in een lichte kamer mag staan. Het gaat vooral om langdurig direct zonlicht op het glas.

Oorzaak 2: te veel voeren

Overvoeren is een van de meest voorkomende problemen in zoetwateraquaria.

Vissen zijn daar zelf niet erg behulpzaam bij.

Veel soorten leren razendsnel dat een persoon die voor het aquarium staat mogelijk eten betekent. Ze komen naar voren, zwemmen enthousiast rond en lijken uitgehongerd.

Dat wil niet zeggen dat ze daadwerkelijk te weinig krijgen.

Voer dat niet wordt opgegeten, verdwijnt tussen planten, stenen en bodem.

Daar wordt het uiteindelijk afgebroken.

Ook meer voedsel dat daadwerkelijk wordt opgegeten betekent uiteindelijk meer afvalproductie door de vissen.

Hierdoor neemt de belasting van het aquarium toe en kunnen onder andere nitraat en fosfaat stijgen.

Meer voer erin betekent uiteindelijk ook meer afvalstoffen in het systeem.

Voer daarom bewust en in kleine hoeveelheden.

Oorzaak 3: achterstallig onderhoud

Een aquarium is een grotendeels gesloten systeem.

In de natuur worden afvalstoffen voortdurend afgevoerd en verdund door enorme hoeveelheden water. In een aquarium van bijvoorbeeld 100 of 200 liter gebeurt dat niet vanzelf.

Daarom zijn waterwissels belangrijk.

Voor veel normale gezelschapsaquaria is een wekelijkse waterwissel van ongeveer 20 tot 30 procent een bruikbare basis.

De ideale hoeveelheid verschilt echter per aquarium.

Een zwaar bezet aquarium waarin veel wordt gevoerd heeft mogelijk meer waterwissels nodig dan een licht bezet, dicht beplant aquarium.

Gebruik daarom ook je metingen en observaties.

Waterwissels helpen niet alleen om bepaalde afvalstoffen te verdunnen. Je verwijdert tegelijkertijd opgelost organisch materiaal en kunt het aquarium tijdens het onderhoud mechanisch schoonmaken.

Oorzaak 4: het aquarium is nog jong

Vooral tijdens de eerste maanden zijn algen heel normaal.

Een nieuw aquarium is biologisch nog volop in ontwikkeling.

Bacteriepopulaties veranderen, planten moeten aanslaan, voedingsstoffen fluctueren en de stikstofcyclus moet zich stabiliseren.

Tijdens deze periode kunnen verschillende soorten aanslag elkaar zelfs opvolgen.

De eerste weken zie je misschien vooral bruine aanslag. Later verschijnt wat groene alg. Vervolgens stabiliseert het aquarium en verdwijnen sommige problemen grotendeels vanzelf.

Dat betekent niet dat je helemaal niets hoeft te doen.

Maar het betekent wel dat je niet bij iedere alg direct drastisch hoeft in te grijpen.

Geduld is bij een jong aquarium vaak een belangrijk onderdeel van de oplossing.

Oorzaak 5: planten groeien niet goed

Dit klinkt misschien tegenstrijdig.

Je ziet veel alg, dus er zullen wel te veel voedingsstoffen aanwezig zijn?

Niet noodzakelijk.

Algenproblemen kunnen juist ontstaan wanneer aquariumplanten slecht groeien.

Een plant heeft verschillende zaken nodig om goed te kunnen groeien. Denk aan licht, stikstof, fosfaat, kalium, sporenelementen en een beschikbare koolstofbron.

Wanneer één essentieel onderdeel ontbreekt, kan de groei vertragen.

De verlichting blijft ondertussen gewoon energie leveren.

Daarom kan het lukraak stoppen met plantenvoeding bij een algenprobleem averechts werken.

Als je planten daardoor nog slechter gaan groeien, verminder je juist hun concurrentiepositie tegenover algen.

Kijk daarom altijd naar het volledige plaatje.

Snelgroeiende planten als natuurlijke concurrent

Een van de beste natuurlijke hulpmiddelen tegen algen is een aquarium vol gezonde planten.

Vooral snelgroeiende planten zijn interessant.

Ze nemen relatief snel voedingsstoffen op en bouwen daarmee biomassa op. Die plantenmassa kun je vervolgens snoeien en uit het aquarium verwijderen.

Daarmee verwijder je indirect ook voedingsstoffen uit het systeem.

Drijvende planten kunnen eveneens zeer effectief zijn. Ze zitten dicht bij het licht en kunnen CO₂ rechtstreeks uit de lucht opnemen.

Let wel op dat drijfplanten niet het volledige wateroppervlak afsluiten en alle planten daaronder in de schaduw zetten.

CO₂ en algen

Bij sterk beplante aquaria speelt CO₂ vaak een belangrijke rol.

Hoe meer licht je gebruikt, hoe sneller planten potentieel kunnen groeien. Daarmee stijgt ook hun behoefte aan CO₂ en andere voedingsstoffen.

Wanneer je veel licht gebruikt maar de CO₂-voorziening onvoldoende of erg instabiel is, kunnen planten moeite krijgen om optimaal te groeien.

Dat kan algen ruimte geven.

Gebruik je CO₂-injectie? Dan is niet alleen de hoeveelheid belangrijk, maar vooral stabiliteit en goede verdeling door het aquarium.

Een extreem hoge CO₂-dosering is nadrukkelijk niet de oplossing.

Te veel CO₂ kan gevaarlijk zijn voor vissen en andere bewoners.

Niet iedere alg is hetzelfde

'Ik heb algen' vertelt eigenlijk nog niet genoeg.

Er bestaan verschillende soorten algen en algachtige problemen, die elk onder andere omstandigheden kunnen ontstaan.

Daarom helpt het om eerst te bepalen waarmee je te maken hebt.

Groene aanslag op het glas

Een dunne groene laag op het aquariumglas is waarschijnlijk een van de meest normale vormen van algengroei.

Vooral op glas dat veel licht ontvangt kan dit regelmatig ontstaan.

Wanneer je eens per week met een algenmagneet of ruitenreiniger langs het glas moet, is dat meestal geen reden tot zorgen.

Ontstaat de aanslag binnen één of twee dagen opnieuw in grote hoeveelheden? Kijk dan onder andere naar de hoeveelheid en duur van de verlichting.

Groene puntalg

Groene puntalg vormt kleine, harde groene stippen.

Je ziet deze vaak op het aquariumglas en op langzaam groeiende planten.

De alg kan behoorlijk stevig vastzitten.

Op het glas is hij meestal mechanisch te verwijderen met een geschikte ruitenreiniger of schraper.

Wanneer de alg veel op planten voorkomt, is het verstandig om ook naar de algemene balans tussen licht, CO₂ en voedingsstoffen te kijken.

Draadalg

Draadalg is gemakkelijk te herkennen aan de lange groene draden die tussen planten en decoratie groeien.

Een kleine hoeveelheid kun je vaak eenvoudig met de hand verwijderen. Een tandenborstel kan handig zijn om lange draden voorzichtig op te draaien.

Blijft draadalg snel terugkomen, dan is alleen verwijderen niet voldoende.

Controleer onder andere:

• de hoeveelheid licht;

• de belichtingsduur;

• plantengroei;

• voedingsstoffen;

• hoeveelheid voer;

• onderhoud;

• CO₂ wanneer je dit gebruikt.

Draadalg kan zich bijzonder snel ontwikkelen wanneer de omstandigheden gunstig zijn.

Baardalg en penseelalg

Donkere, korte plukjes op planten, stenen of hout kunnen wijzen op baard- of penseelalg.

Deze algen kunnen behoorlijk hardnekkig zijn.

Je ziet ze regelmatig op langzaam groeiende planten en op plaatsen waar bepaalde stromings- en lichtomstandigheden samenkomen.

In aquaria met CO₂-injectie is het verstandig om te controleren of de CO₂-toevoer stabiel is en goed door het aquarium wordt verdeeld.

Sterk aangetaste bladeren kun je soms beter verwijderen.

Ook hier geldt: alleen de zichtbare alg behandelen zonder iets aan de omstandigheden te veranderen, levert vaak slechts tijdelijk resultaat op.

Bruine aanslag

Een bruine laag op glas, bodem, stenen en planten komt zeer vaak voor in jonge aquaria.

Vaak gaat het hierbij om diatomeeën, ook wel kiezelalgen genoemd.

Vooral tijdens de opstart kan deze aanslag ineens overal verschijnen.

Dat ziet er vervelend uit, maar is vaak tijdelijk.

Naarmate het aquarium biologisch verder rijpt, neemt deze aanslag bij veel aquaria vanzelf af.

Je kunt hem ondertussen eenvoudig van het glas verwijderen en tijdens een waterwissel los vuil afhevelen.

Blauwalg is eigenlijk geen echte alg

Een groene, blauwgroene of soms bijna zwarte slijmerige laag die gemakkelijk in hele plakken loskomt, kan cyanobacterie zijn.

In de aquariumhobby wordt dit vaak blauwalg genoemd, maar biologisch gezien gaat het om bacteriën en niet om echte algen.

Cyanobacteriën vragen daarom om een andere aanpak dan bijvoorbeeld gewone groene alg.

Kijk onder andere naar vuilophoping, stroming, organische belasting en de algemene voedingsstoffenbalans.

Alleen het zichtbare slijm verwijderen is meestal niet voldoende wanneer de achterliggende omstandigheden hetzelfde blijven.

Eerst handmatig verwijderen

Wanneer je de oorzaak gaat aanpakken, betekent dat niet dat je bestaande algen moet laten zitten.

Integendeel.

Verwijder tijdens onderhoud zoveel mogelijk alg handmatig.

Maak het glas schoon, verwijder lange draden, snoei zwaar aangetaste bladeren en hevel losgekomen materiaal af tijdens de waterwissel.

Daarmee verminder je direct de hoeveelheid algenbiomassa.

Vervolgens probeer je door aanpassingen in licht, voeding, onderhoud en plantengroei te voorkomen dat dezelfde hoeveelheid terugkomt.

Dat is veel effectiever dan iedere week exact dezelfde algen verwijderen zonder de oorzaak aan te pakken.

De natuurlijke opruimploeg

Verschillende aquariumdieren eten algen en kunnen helpen om oppervlakken schoon te houden.

Denk bijvoorbeeld aan bepaalde:

• slakken;

• garnalen;

• meervallen;

• algenetende vissen.

Maar er zit een belangrijke kanttekening aan.

Koop nooit een dier uitsluitend als schoonmaakmiddel.

Iedere soort heeft eigen eisen aan aquariumformaat, waterwaarden, temperatuur, voeding en sociale omstandigheden.

Sommige vissen die in winkels als kleine 'algeneters' worden verkocht, kunnen uiteindelijk verrassend groot worden.

Andere soorten eten slechts bepaalde typen algen.

Een algeneter is dus geen vervanging voor goed aquariumonderhoud.

Garnalen

Verschillende garnalensoorten kunnen zeer nuttig zijn bij het opruimen van kleine voedselresten en bepaalde soorten zachte alg of biofilm.

Ze zijn bovendien interessante bewoners op zichzelf.

Maar garnalen hebben eveneens stabiele waterwaarden nodig en niet iedere vissoort kan veilig met kleine garnalen worden gecombineerd.

Bij grote of roofzuchtige vissen kunnen garnalen simpelweg als voedsel eindigen.

Controleer daarom altijd of een soort bij je bestaande bewoners past.

Slakken

Slakken hebben soms onterecht een slechte reputatie.

Verschillende aquariumslakken zijn uitstekende opruimers.

Ze eten afhankelijk van de soort onder andere algen, biofilm en voedselresten.

Zie je plotseling enorm veel slakken in je aquarium? Dan ligt het probleem bovendien niet altijd bij de slakken zelf.

Een explosieve populatie kan erop wijzen dat er heel veel voedsel beschikbaar is.

Minder voeren kan in zo'n situatie effectiever zijn dan alleen slakken verwijderen.

Algeneters zijn geen afvalverwerkers

Een belangrijk misverstand is dat algeneters het aquarium 'schoonmaken' zonder zelf belasting te veroorzaken.

Ook een algenetende vis eet, verteert en produceert afval.

Een extra vis toevoegen om een probleem met te veel voedingsstoffen op te lossen kan daarom zelfs averechts werken.

Zie een schoonmaakploeg als ondersteuning van een gezond systeem, niet als oplossing voor een slecht onderhouden systeem.

Pas op met anti-algenmiddelen

Wanneer een aquarium volledig onder de algen zit, is de verleiding groot om een fles anti-algenmiddel te kopen.

Soms kunnen dergelijke middelen effectief zijn tegen specifieke problemen.

Maar ze lossen niet automatisch de achterliggende oorzaak op.

Wanneer je de alg doodt maar verlichting, voeding en onderhoud hetzelfde laat, bestaat een goede kans dat het probleem terugkomt.

Daarnaast kunnen bepaalde behandelingen gevolgen hebben voor gevoelige planten, garnalen, slakken of andere bewoners.

Gebruik chemische bestrijding daarom niet als automatische eerste stap.

Begin bij de oorzaak.

Black-out: wanneer heeft dat zin?

Bij sommige hardnekkige problemen wordt een tijdelijke black-out toegepast waarbij het aquarium gedurende een aantal dagen volledig wordt verduisterd.

Dat kan in specifieke situaties nuttig zijn, bijvoorbeeld bij bepaalde problemen met cyanobacteriën.

Maar ook een black-out behandelt voornamelijk het gevolg.

Wanneer de onderliggende oorzaak na de behandeling nog steeds aanwezig is, kan het probleem terugkeren.

Beschouw een black-out daarom als een mogelijke interventie bij specifieke situaties, niet als universele oplossing voor iedere soort alg.

Verander niet alles tegelijkertijd

Je ontdekt algen en besluit:

de verlichting terug te brengen, drie grote waterwissels te doen, de plantenvoeding te stoppen, CO₂ te verhogen, het filter schoon te maken én nieuwe algeneters te kopen.

Een week later verandert er iets.

Maar waardoor?

Dat weet je niet meer.

Voer aanpassingen daarom gecontroleerd uit.

Begin met de meest waarschijnlijke oorzaken en observeer het aquarium vervolgens gedurende enige tijd.

Aquaria reageren niet altijd binnen enkele uren op een verandering.

Geef planten en het biologische systeem tijd om zich aan te passen.

Een praktisch stappenplan tegen algen

Heb je op dit moment veel last van algen? Pak het probleem dan systematisch aan.

Stap 1: bepaal welk type alg je hebt.
Maak eventueel een duidelijke foto en vergelijk de kenmerken.

Stap 2: verwijder zoveel mogelijk handmatig.
Maak het glas schoon, verwijder draden en snoei sterk aangetaste bladeren.

Stap 3: controleer je verlichting.
Kijk zowel naar de intensiteit als de belichtingsduur en controleer of direct zonlicht het aquarium bereikt.

Stap 4: controleer hoeveel je voert.
Blijft er regelmatig voer liggen? Verminder de hoeveelheid.

Stap 5: meet je waterwaarden.
Kijk niet alleen naar nitraat, maar beoordeel het aquarium als geheel.

Stap 6: voer regelmatig waterwissels uit.
Voor veel aquaria is ongeveer 20 tot 30 procent per week een goede uitgangspositie.

Stap 7: controleer de plantengroei.
Gezonde, actief groeiende planten zijn een belangrijk onderdeel van een stabiel aquarium.

Stap 8: controleer CO₂ indien je dit gebruikt.
Zorg voor een stabiele toevoer en goede verspreiding door het aquarium.

Stap 9: geef veranderingen tijd.
Pas niet iedere dag opnieuw de instellingen aan.

Hoe voorkom je dat algen terugkomen?

Volledig voorkomen is waarschijnlijk niet realistisch.

Maar je kunt de kans op een grote uitbraak aanzienlijk verkleinen.

Zorg voor een consequente routine.

Gebruik een timer voor de verlichting. Voer bewust. Verwijder dode plantenresten. Voer regelmatig waterwissels uit. Laat het filter continu draaien en zorg voor voldoende circulatie.

Controleer daarnaast regelmatig hoe je planten groeien.

Gezonde plantengroei is een van de beste indicatoren dat veel onderdelen van je aquarium goed op elkaar zijn afgestemd.

Stabiliteit is belangrijker dan een steriel aquarium

Een gezond aquarium hoeft niet volledig vrij te zijn van algen.

Een beetje groene aanslag op een steen of achterwand is onderdeel van een levend ecosysteem.

Probeer daarom niet iedere groene stip onmiddellijk te bestrijden.

Wordt alg dominant, zoek dan eerst naar de oorzaak.

Is er te veel licht? Wordt er te veel gevoerd? Groeien de planten slecht? Is het aquarium pas net opgestart? Is de CO₂-toevoer instabiel? Worden waterwissels regelmatig uitgevoerd?

Door deze vragen systematisch te beantwoorden, kom je meestal veel verder dan met een flesje dat belooft alle algen binnen enkele dagen te verwijderen.

De beste natuurlijke bestrijding van algen is uiteindelijk een aquarium waarin licht, planten, voedingsstoffen en onderhoud met elkaar in balans zijn.

Algen helemaal uitroeien hoeft niet het doel te zijn. Zorg ervoor dat je planten de overhand hebben en houd de resterende alg met normaal onderhoud en een passende opruimploeg onder controle.

Dan verandert algenbestrijding van een voortdurend gevecht in een klein onderdeel van normaal aquariumonderhoud.